PSOrvia

Leren · PSOrvia Player

Leise uitklanken redden: bitdiepte en dither

Je hoort hetzelfde stuk met 12 en 8 Bit, zonder en met dither, en leert waarom een zachte uitklank bij het verlagen van de bitdiepte knispert of verstomt en hoe dither hem redt.

Moeilijkheid
gemiddeld
Duur
ca. 10 minuten
Dit heb je nodig
PSOrvia Player

Het luistervoorbeeld aan het eind

Zo klinkt de laatste toestand. Daaronder download je het bestand verliesvrij.

Het luistervoorbeeld aan het eind

0:00

Toetsenbord: spatie speelt af of pauzeert, pijltjestoetsen springen 5 seconden, Home en End gaan naar begin en einde.

Verliesvrij (FLAC)

Elke waarde van een digitaal geluid wordt afgerond op een trede van een ladder. Hoeveel treden er zijn, zegt de bitdiepte: 16 Bit zijn 65 536 treden, 8 Bit slechts 256. Dat afronden heet kwantisering, en de fout hangt af van het geluid. Bij luide muziek gaat die fout verloren in het stuk; in een zachte uitklank wordt ze vervorming. Dither is een vleugje ruis dat vóór het afronden wordt toegevoegd en die vervorming omzet in gelijkmatige ruis. Hier hoor je hetzelfde stuk, dat zacht uitklinkt, met 12 en 8 Bit zonder dither, daarna met TPDF-dither en tot slot met noise shaping. 12 en 8 Bit zijn bewust grover dan alles wat de speler uitvoert, zodat je het verschil ook zonder speciale apparatuur hoort.

Een hoofdtelefoon of goede luidsprekers op matig volume. Let vooral op de laatste seconden: daar ligt het niveau 30 tot 60 dB onder de piek, en juist daar valt elke fout op. Alle luistervoorbeelden zijn even luid uitgestuurd, de pieken blijven onder −3 dBTP, er wordt niets overstuurd.

Ter vergelijking

Beginsituatie: ongewijzigd (Float)

0:00

Toetsenbord: spatie speelt af of pauzeert, pijltjestoetsen springen 5 seconden, Home en End gaan naar begin en einde.

  1. Stap 1: 12 Bit zonder dither: de fout is klein, maar aanwezig

    De beginsituatie heeft alle treden die het geluid nodig heeft; het is ongewijzigd. In de eerste stap wordt het op 12 Bit afgerond, zonder dither: elke waarde springt naar de dichtstbijzijnde van 4 096 treden. De fout ligt gemeten rond −77 dBFS. In het luide deel is hij onhoorbaar, maar de uitklank ligt aan het eind op ongeveer −60 dBFS, en daar is de fout slechts zo'n 17 dB zachter dan het geluid zelf. Dat is de kwantisering: de fout volgt het geluid en wordt daarom als lichte ruwheid gehoord in plaats van als ruis. De grofste stand in de speler is 16 Bit; daar ligt de fout rond −101 dBFS, dus ruim 24 dB lager dan hier, en bij muziek hoor je hem nauwelijks. Daarom zijn de voorbeelden in deze les grover dan wat de speler ooit uitvoert.

    Luistervoorbeeld

    Bijna als het origineel. Wie de laatste seconden op hoog volume beluistert, vindt de uitklank een beetje ruw en korrelig.

    De weergave “Verschil” kleurt wat erbij komt: de fout blijft zwak en ligt diep onder het geluid.

    Stap 1: 12 Bit zonder dither: de fout is klein, maar aanwezig

    0:00

    Toetsenbord: spatie speelt af of pauzeert, pijltjestoetsen springen 5 seconden, Home en End gaan naar begin en einde.

    Instellingen van de speler op de pagina Conversie en bitdiepte, met de regel Bitdiepte van de uitvoer
    De regel “Bitdiepte van de uitvoer” in de speler op 16 Bit; “Float” laat het signaal onaangeroerd, 20 en 24 Bit ronden fijner af.
  2. Stap 2: 8 Bit zonder dither: de uitklank verstomt

    Met 8 Bit heeft het geluid nog maar 256 treden. De fout ligt nu rond −54 dBFS en is in het rustige deel duidelijk te horen, maar vooral in de uitklank: zodra het geluid kleiner wordt dan een halve trede, rondt elke waarde af op nul. De uitklank breekt af bij ongeveer 10,5 seconden, hoewel het origineel nog zo'n seconde doorklinkt, en daarvoor hoor je hoe hij trede voor trede wegvalt. Dat is de vervorming van de kwantisering: ze ontstaat alleen bij dit geluid en klinkt daarom onaangenaam, niet als ruis.

    Luistervoorbeeld

    Het geluid klinkt grover, in het rustige deel knispert het. De uitklank wordt korrelig en breekt af voordat hij ten einde is.

    In het “Spectrum” zie je dat de uitklank bovenaan eerder eindigt dan bij het origineel; het “Verschil” kleurt de afgesneden uitklank.

    Stap 2: 8 Bit zonder dither: de uitklank verstomt

    0:00

    Toetsenbord: spatie speelt af of pauzeert, pijltjestoetsen springen 5 seconden, Home en End gaan naar begin en einde.

    Instellingen van de speler op de pagina Conversie en bitdiepte, met de regels Bitdiepte van de uitvoer en Dither
    De regel “Bitdiepte van de uitvoer” op “Float”: de speler rondt dan niet af. Rondt hij af, dan zit er in de speler altijd dither bij; de vervorming van deze stand hoor je alleen hier.
  3. Stap 3: 8 Bit met TPDF-dither: ruis in plaats van vervorming

    Nu wordt vóór het afronden TPDF-dither toegevoegd, een ruis ter grootte van één trede die niet van het geluid afhangt. De fout wordt daardoor groter, gemeten ongeveer −48 dBFS, maar klinkt gelijkmatig als ruis: de uitklank breekt niet meer af en loopt door tot het eind. Hij zit nog in de ruis, ook al is hij zachter dan één trede. Dat is de truc: het oor kan een signaal in ruis horen, maar vervorming kan het slecht wegfilteren. In de speler rondt elke bitdiepte behalve “Float” zo af, met “TPDF” in de regel “Dither”.

    In de speler
    Instellingen › Uitvoer › Conversie en bitdiepte › DitherTPDF

    Luistervoorbeeld

    Het ruist gelijkmatig, maar de uitklank blijft tot het eind te horen, zonder te knisperen of af te breken.

    In het “Spectrum” ligt de ruis als een gladde vlakte over alle frequenties. Met “Veegbalk” trek je de scheidslijn over de spectrogrammen van stap 2 en 3: waar in de uitklank eerst leegte was, ligt nu ruis.

    Stap 3: 8 Bit met TPDF-dither: ruis in plaats van vervorming

    0:00

    Toetsenbord: spatie speelt af of pauzeert, pijltjestoetsen springen 5 seconden, Home en End gaan naar begin en einde.

    Instellingen van de speler op de pagina Conversie en bitdiepte, dither op TPDF
    De regel “Dither” in de speler staat op “TPDF”: afronding met driehoekige dither, zonder noise shaping.
  4. Stap 4: 8 Bit met noise shaping: de ruis trekt naar de hoge tonen

    De noise shaping schuift de ruis naar waar het oor minder gevoelig is, naar de hoge frequenties. In de tweede orde haalt ze in de middentonen (1 tot 4 kHz) gemeten zo'n 17 dB weg en legt daarvoor zo'n 6 dB op in de hoge tonen (8 tot 16 kHz). In totaal wordt de ruis meer, gemeten ongeveer −40 dBFS, maar de uitklank blijft in het gevoeligste gebied rustiger. In de speler kun je daarvoor kiezen uit “TPDF + 1” (eerste orde) en “TPDF + 2” (tweede orde); de standaard is eerste orde.

    In de speler
    Instellingen › Uitvoer › Conversie en bitdiepte › DitherTPDF + 2

    Luistervoorbeeld

    De ruis klinkt helderder en stoort minder in de middentonen; de uitklank blijft behouden. Daarvoor zit er meer gesis in de hoge tonen.

    Het “Spectrum” laat het het duidelijkst zien: de ruis kantelt van een gladde vlakte naar een stijging naar rechts. In het “Verschil” liggen de kleuren in het gebied van de hoge tonen.

    Stap 4: 8 Bit met noise shaping: de ruis trekt naar de hoge tonen

    0:00

    Toetsenbord: spatie speelt af of pauzeert, pijltjestoetsen springen 5 seconden, Home en End gaan naar begin en einde.

    Instellingen van de speler op de pagina Conversie en bitdiepte, dither op TPDF + 2
    De regel “Dither” in de speler staat op “TPDF + 2”: dither met noise shaping van de tweede orde.

Luisterquiz

Hoor je welke stap erachter zit? Luister naar de drie klanken en kies degene die bij de genoemde stap hoort. Er wordt niets van opgeslagen.

1. Welk geluid ontstaat na stap 2, met 8 Bit en zonder dither?

2. Welk geluid hoort bij stap 3, met 8 Bit en TPDF-dither?

3. Welk geluid is het laatste, na stap 4, met dither en noise shaping?

Verder gaan